Galata Mevlevihanesi Müzesi

II.Bayazid dönemi beylerbeylerinden İskender Paşa'nın Galata sırtlarında bulunan av köşkü üzerinde 1491'de inşa edilen Galata diğer adıyla Kulekapısı Mevlevihanesi İstanbul'da inşa edilen ilk mevlevihanedir. Sultan III. Mustafa devrinde şeyh İsa Dede'nin postnişinliği zamanında çıkan 1765 Tophane yangını ile tamamen yanan Mevlevihane, 1766'da yeniden inşa edilmiştir. Bu ilk Mevlevihane ile ilgili fazla bilgi olmamakla birlikte Evliya Çelebi Galata Mevlevihanesi'nde yüz kadar derviş hücresinin olduğundan bahseder. Sırasıyla Sultan III. Selim, Sultan II.Mahmud ve Sultan Abdulmecid dönemlerinde esaslı onarımlar geçirmiştir .

Manas Kalfa tarafından yapılan onarımla son şeklini alan Semahane'de kapı üzerinde bu onarımla ilgili Sultan Abdulmecid tuğralı 1859( H.1279) tarihli inşa kitabesi bulunmaktadır. III. Selim zamanında 1791'de ünlü Divan Şairi Şeyh Galib'in postnişinliğine atanmasıyla altın devrini yaşayan Mevlevihane Osmanlı döneminde yenilikçi ve modernleşmenin öncüsü olmuştur. Galata Mevlevihanesi'nde 1925 yılında tekkelerin kapatılmasına kadar geçen 434 yıl boyunca Türk edebiyatına, musikisine ve diğer sanat dallarına hizmet veren edebiyatçı, sanatkar ve müzisyen yetişmiştir.

Müzenin ana binasını oluşturan semahane; Alk katta dedegan odaları, somat ve meydan; girişte ortada ahşap sütunlarla oluşan sekizgen mekanda Sema Alanı, solda kuzeyden girişi olan Bacılar Dairesi ve sağda İdare olarak kullanılan güneybatıdan girişi olan Selamlık giriş ve holü; Üstte Hünkar Mahfili, Konya postnişin odası ve yabancılar loca bulunmaktadır. Müzenin Semahane bölümü ziyarete açık olup sema alanının etrafındaki vitrinlerde Mevlevi kıyafet ve Kültürü ile müzik aletleri sergilenmektedir.

Müze Beyoğlu'nda Türk-İslam karakteri taşıyan en önemli yapılardan olup Müzede Mevlevilikle ilgili tarikat, tekke eşyaları ile müzik aletleri sergilenmektedir. Hafta sonları (Bakanlığımız Kısa Süreli Tahsis Yönetmeliği'ne göre) Sema Gösterileri düzenlenmekte olan Müze yerli ve yabancı ziyaretçilerin ilgisini çekmektedir.

Çamaşırhane:
Müze bahçesinin güneybatı köşesinde dikdörtgen planlıdır.

Çilehane(Sarnıç):
Üstünde kitabesi olup Şeyh Galib'in çilehane olarak kullanıldığı bilinmektedir. Sekiz basamakla inilen mekanın içi su doludur. Bizans döneminde sarnıç olarak kullanılmış olması muhtemeldir.

Hamuşan:
Müzenin kuzeyinde sessizler evi anlamında Hamuşan adı verilen mezarlık alanı bulunmaktadır. 1942 yılında bu alana inşa edilen Beyoğlu Evlendirme Dairesi (Tarik Zafer Tunaya Kültür Merkezi) ile mezar taşları zarar görmüş ve gelişigüzel atılmış olup bahçe duvarları ve arka kapı ile birlikte 1947 yılında TTOK tarafından düzenlenmiştir. Ayrıca Halet Efendi Türbesi ile Şeyh Galip Türbesi arasında Hadikat-ül Ervah (Ruhlar Bahçesi) adı verilen mezarlık alanı bulunmaktadır.

Hasan Ağa Çeşmesi:
Mevlevihane'nin ilk döneminde kalan 1649 tarihli çeşme olup Sebilkütab'ın Müze bahçesine bakan kısmına bitişiktir.

Adile Sultan Sarnıç ve Şadırvanı:
Sultan II. Mahmud'un kızı Sultan Abdülmecid'in kız kardeşi Adile Sultan tarafından yaptırılan 1847 tarihli çeşme ve sarnıç olup hemen yanında kitabesi bulunmaktadır. Matbah-ı Şerif, Harem Dairesi ve Şeyh Dairesi günümüze ulaşamayan ancak varlığını bildiğimiz Mevlevihane yapılarıdır.

Türbeler:
Müze cümle kapısının solunda Halet Efendi Türbesi, Müze bahçesinin köşesinde Şeyh Galip Türbesi bulunmaktadır. İki türbede Halet Efendi tarafından 1819'da inşa ettirilmiştir.

Sebilküttab:
Müze cümle kapısının sağında bulunan yapı kompleksidir. Altta muvakkithane-sebil üstünde kütüphane bulunmaktadır. Türbelerle birlikte Halet Efendi tarafından 1819'de inşa edilmiştir. Halet Efendi Kütüphanesi olarak anılan kütüphanede bulunan kitaplar ve el yazmaları Süleymaniye Kütüphanesi'ne devredilmiştir.

Üsküdar Mevlevihanesi

Üsküdar, İmrahor semtinde Doğancılar’ın batısında yer alan Mevlevihane âstâne olmayıp, bir zaviyedir. Son yıllarda yapılan onarımlar sonunda bir bölümü camiye dönüştürülmüş ve yapı tüm özelliğini yitirmiştir. Bu Mevlevihane’nin diğerlerinden farklı bir konumu vardır. İstanbul’dan Anadolu’ya giden dervişlerin konaklamaları için kurulmuştur. Galata Mevlevihanesi Postnişini Yeğen Ali Paşa’nın oğlu Numan Bey kendi evini semahaneye dönüştürmüş, bahçesine de diğer yapıları ekleyerek Mevlevihane’yi kurmuştur (1794). Sultan II.Mahmut Mevlevihane’yi yeni baştan yaparcasına onarmış (1834-1835), Sultan Abdülmecit’te yapı topluluğunun eksiklerini tamamlamıştır.

Semahane, selamlık, harem, matbah-ı şerif, derviş hücreleri ve türbeden oluşan Mevlevihane iki katlı bir yapıdır. Zemin katı türbeye, üst katı da semahaneye ayrılmıştır. Bu Mevlevihane’de türbenin semahane altında oluşu tarikat mimarisinin tek örneği olarak nitelenir. Yapının bu plân düzeninde oluşu yer kısıtlığından kaynaklanmaktadır. Mevlevihane içerisinde sanat tarihi yönünden değerli bezemelere rastlanmamıştır.Günümüzde Mevlevihane hem cami hem de konuyla ilgili bir dernek tarafından kullanılmaktadır.

Yenikapı Mevlevihanesi

Yenikapı Mevlevihanesi, Topkapı surları dışında, Merkez Efendi Caddesi ile Mevlevi Tekkesi Sokağı arasındaki parselde bulunmaktadır.

İstanbul’daki Mevleviliğin merkezi konumundaki bu Mevlevihane semahanesi, selamlığı, haremi, türbesi, somathanesi, muvakkithanesi, hünkâr mahfili, matbah-ı şerifi, sarnıçları ve müştemilât bölümleri ile tam bir yapı topluluğudur.

Yenikapı Mevlevihanesi’nin kurucusu Kâtip, Kocayazıcı, Yeniçeri Efendisi unvanları ile tanınmış Yeniçeri Ocağı Başhalifesi Malkoç Mehmet Efendi’dir. Malkoç Mehmet Efendi’nin bu Mevlevihane’yi kurmasını, atlatmış olduğu bir ölüm tehlikesine bağlayanlar olmuştur. Hafız Paşa’nın yanında Bağdat ve Revan seferlerine (1635) katılmış, dönüşte Yeniçerilerle aralarında anlaşmazlık çıkmış ve öldürülmek istenmiştir. Bu badireyi atlattıktan sonra dönüşte Konya Mevlâna Dergâhı’nı ziyaret etmiş “İstanbul’a sağ salim gitmek nasip olursa, orada bir Mevlevi dergâhı yaptıracağım” diye dua etmiştir.İstanbul’a dönüşünde de dergâhın yapımını başlatmış, 1597’de Mevlevihane’yi açarak Sinan Mevlevi’nin oğlu Kemal Ahmet Dede’yi şeyh yapmıştır.Yenikapı Mevlevihanesi, kuruluşundan tekke ve zaviyelerin kapanışına kadar geçen 350 yıl içerisinde 20 Mevlevi büyüğü burada şeyhlik yapmıştır.

Yenikapı Mevlevihanesi başlangıçta semahane, mescit, harem, sebil, türbe ve 18 derviş hücresinden meydana gelmişse de kısa sürede gelişmiştir. Sonraki yıllarda bu yapılar yıkılmış ve yerlerini daha büyükleri almıştır. Sultan II.Mahmut 1818’de 33.474 kuruş vererek semahane, türbe, harem ve müştemilat binalarını yenilemiştir. Ayrıca bunlara hünkâr mahfili, sarnıç, türbedar odası, matbah ve taamhane eklemiştir. Abdurrahman Nafiz Paşa buraya bir kütüphane, yanına da kendi türbesini yaptırmıştır. Bu yenilemeler yapılırken semahane kapısına da İzzet Molla 1816 tarihli kitabeyi, kubbe çevresine de Nuri Dede talik yazı ile bazı beyitler eklemiştir.Ayrıca, Sultan IV.Murat, Mihrişah Sultan, Sultan Abdülmecit, Maliye Nazırı Abdurrahman Nafiz Paşa, Devlet Kethüdası Halet Efendi ve Mısır Valisi Zuval Paşa da buraya bağışlarda bulunmuştur. Ne yazık ki Mevlevihane’nin kütüphanesi altındaki mahzende bulunan odunlar 1903 yılında tutuşarak kütüphaneyi yakmıştır. Bunun üzerine Sultan Mehmet Reşat 1910’da Mevlevihane’yi yeni baştan onarmıştır. Bu onarım işlerini Mimar Kemalettin Bey üstlenmiş ve bu kez dergâh neo-klasik üslupta yapılırken yanına bir de minare eklenmiştir. Yenikapı Mevlevihanesinin bazı bölümleri bilinmeyen bir nedenle 1961 yılında yeniden yanmış arta kalan yapılara Mevlânakapı Çocuk Yetiştirme Yurdu taşınmıştır. Yakın tarihlerde Mevlevihane bir kez daha yanmış, mezarlar ve yapının duvarları dışında ortada hiçbir şey kalmamıştır.
Yenikapı Mevlevihanesi ismini bugün "Mevlanakapı" olarak bilinen sur kapısından almıştır.